Ali Məhkəmənin vətəndaşlar üçün hazırladığı hüquqi izahda bildirilib ki, Azərbaycan qanunvericiliyinə görə, fiziki şəxslər arasında faizlə borc verilməsi öz-özlüyündə qadağan deyil. Borc verən müqavilədə müəyyən edilmiş faizləri almaq hüququna malikdir.
Lakin şəxs müxtəlif insanlara davamlı və gəlir əldə etmək məqsədilə faizlə borc verirsə, bu artıq adi borc münasibəti deyil, kredit fəaliyyəti kimi qiymətləndirilə bilər. Belə fəaliyyət yalnız qanunla buna hüququ olan şəxslər tərəfindən həyata keçirilə bilər. Əks halda bu, qanunsuz sahibkarlıq kimi qiymətləndirilərək hüquqi məsuliyyət yarada bilər.
Faizlə borc münasibətləri yazılı müqavilə ilə rəsmiləşdirilməli, borcun məbləği, faiz dərəcəsi, ödəniş və qaytarılma şərtləri dəqiq göstərilməlidir. Pulun verilməsi və qaytarılması da sənədləşdirilməlidir. Əgər məhkəmə borc verənin fəaliyyətini qanunsuz hesab edərsə, onun faiz və digər gəlir tələbləri məhdudlaşdırıla bilər. Bu səbəbdən şəxsi vəsaitdən istifadə edilməsi belə, həmin vəsaitin sistemli şəkildə faizlə borc verilməsi üçün avtomatik hüquq yaratmır (Bakı-Xəbər).
Faizlə borc verməyin qanunsuz olduğu bildirilir. Çünki kredit vermək və bunun müqabilində faiz almaq hüququ qanunla müvafiq rəsmi qurumlara və kredit fəaliyyəti həyata keçirmək hüququ olan şəxslərə verilib.
Bəs vətəndaşlar arasında faizlə borc verilməsi necə müəyyən edilə və sübuta yetirilə bilər? Ali Məhkəmənin bu izahının praktiki əhəmiyyəti nədən ibarətdir? Bu açıqlama banklar üçün yeni imkanlar açırmı?
Bank məsələləri üzrə vəkil Əkrəm Həsənov mövzu ilə bağlı Musavat.com-a fikrini bölüşüb: “Mülki Məcəllənin 2022-ci ilin sonunda qüvvəyə minmiş "Öhdəlik borcu" fəsli məhz vətəndaşlararası borc münasibətlərini tənzimləyir. Alman professoru Peter Krebs ilə birgə müəllifi olduğumuz layihə qanunvericilik aktı kimi 2 il öncə qəbul edilib. Bir vətəndaş digərinə faizlə borc verə bilər. Bunu, əlbəttə ki, aralarında yazılı müqavilədə təsbit etməlidirlər. Əks halda, faizlə borc götürən şəxs sabah deyə bilər ki, heç bir faiz söhbəti olmayıb, sadəcə, borcu qaytaracaq. Xatırladıram ki, 3 min manata qədər olan borc müqaviləsi şifahi də ola bilər, 3 min manatdan yuxarı məbləğdə borc isə yazılı şəkildə rəsmiləşdirilməlidir.
Bu yaxınlarda Konstitusiya Məhkəməsi buna şərh də verdi. Bildirildi ki, “yazılı” heç də yalnız yazılı müqavilə demək deyil. Hətta, məsələn, WhatsApp yazışması da yazılı sübut hesab oluna bilər. Amma söhbət yenə də faizdən gedir. Bəli, bir-iki dəfə tanışa faizlə borc verə bilərəm. Amma mən bu fəaliyyətlə daimi və müntəzəm məşğulamsa və krediti qeyri-müəyyən şəxslərə verirəmsə, bu artıq sahibkarlıq fəaliyyətidir, kredit fəaliyyətidir. Kredit fəaliyyətini isə yalnız banklar və bank olmayan kredit təşkilatları həyata keçirə bilər. Bunun üçün Mərkəzi Bankdan lisenziya alınmalıdır. Məhz bu fəaliyyət qanunsuz sahibkarlıq hesab olunarsa, məbləğindən asılı olaraq, bu, ya inzibati xəta, ya da cinayət əməli hesab edilə bilər.
Yəni, lisenziya almadan müntəzəm şəkildə, qeyri-məhdud şəxslər dairəsinə kredit verməyə ixtiyarın yoxdur. Sən faktiki olaraq banklarla və bank olmayan kredit təşkilatları ilə qeyri-sağlam rəqabət aparırsan. Burada da prezumpsiya nədir? Bir var, mən bir-iki dəfə borc verirəm və böyük ehtimalla öz pulumu verirəm. Əgər mən belə fəaliyyətlə daimi məşğulamsa, böyük ehtimalla, öz pulumu vermirəm. Bir insanın nə qədər pulu ola bilər ki, davamlı olaraq borc versin? Deməli, mən özüm də borc alıram – ya banklardan, ya da digər şəxslərdən. Yəni, yalnız öz pulumla risk etmirəm, başqalarının pulu ilə də risk edirəm. Bu da yolverilməzdir”.
Vəkilə görə, kimsə bu fəaliyyəti göstərirsə, bilməlidir ki, məsuliyyətə cəlb oluna bilər:
“Bu gün belə şəxslər var, faizlə kredit verirlər. Hamı da bilir ki, gedib filankəsdən faizlə kredit götürmək olar. Həmin şəxs də fikirləşir ki, buna görə heç bir məsuliyyəti yoxdur. Var. Hətta sabah onun həmin faizi də qaytarılmaya bilər. Əgər məhkəmə hesab etsə ki, bu adam qanunsuz sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğuldur, deməli, onun bağladığı müqavilələr etibarsız hesab oluna bilər və o, faizi tələb edə bilməz, yalnız borcun qaytarılmasını tələb edə bilər. Üstəlik, dediyim kimi, dövlət də onu qanunsuz sahibkarlıq fəaliyyətinə görə məsuliyyətə cəlb edə bilər.
Sual verdiniz ki, bu necə sübut oluna bilər? Yazılı müqavilə ilə. Əgər müqavilədə faiz göstərilibsə, həmin faiz də görünməlidir. Yazılmayıbsa, o zaman həmin şəxs faizi tələb edə bilməyəcək. Ali Məhkəmənin bu qərarının, izahının praktiki əhəmiyyəti də məhz belə şəxslərə xəbərdarlıq etməkdir: bilin ki, buna görə məsuliyyət yarana bilər”.
