Cənubi Qafqazda geosiyasi mübarizənin mahiyyəti dəyişir. Əgər əvvəllər əsas sual “Qafqaza kim nəzarət edir?” idisə, indi daha mühüm sual ortaya çıxır: Qafqazdan keçən yolları kim idarə edəcək?
Pakistanın “The Express Tribune” nəşri “Qafqazda yeni Böyük Oyun” adlı geniş təhlilində regionun Rusiya, ABŞ, Çin, Türkiyə, İran və Avropa İttifaqının maraqlarının kəsişdiyi əsas geosiyasi məkanlardan birinə çevrildiyini yazır.
Məqalə müəllifinin fikrincə, çoxqütblü dünya nizamında Qafqaz artıq sadəcə böyük dövlətlər arasında bufer zona deyil. Region eyni zamanda sərhəd məkanı, nəqliyyat dəhlizi və strateji kəsişmə nöqtəsi funksiyalarını daşımağa başlayıb.
Nəşr Qafqazdakı vəziyyətlə Yaxın Şərq arasında maraqlı paralel aparır. Hər iki regionda böyük dövlətlərin maraqları, həll olunmamış ərazi mübahisələri, rəqabət aparan nəqliyyat marşrutları, xarici müdaxilə və dəyişən ittifaqlar bir-birinə qarışır.
Bu səbəbdən müəllif qarşıdakı əsas sualı belə qoyur: Qafqaz rəqabəti iqtisadi fürsətə çevirə biləcək, yoxsa Yaxın Şərq kimi geosiyasi qarşıdurmaların əməkdaşlığı üstələdiyi meydana çevriləcək?
“The Express Tribune” hesab edir ki, qarşıdakı mübarizənin mərkəzində ilk növbədə nəqliyyat dəhlizləri dayanacaq. Məqalədə xüsusilə üç marşrut fərqləndirilir.
Bunlardan birincisi Azərbaycan üçün də xüsusi əhəmiyyət daşıyan Orta Dəhlizdir. Çin və Mərkəzi Asiyanı Qazaxıstan, Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropa ilə birləşdirən bu xətt Rusiyadan keçən marşrutlara alternativ kimi getdikcə daha böyük strateji əhəmiyyət qazanır.
İkinci istiqamət TRIPP layihəsidir. ABŞ-ın dəstəklədiyi təşəbbüs Ermənistanın cənubundan keçməklə Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvanla, daha sonra Türkiyə və Avropa istiqaməti ilə birləşdirməlidir.
Üçüncü marşrut isə İranın təşviq etdiyi “Fars körfəzi–Qara dəniz” dəhlizidir. Bu layihə İranı Ermənistan və Gürcüstan üzərindən Qara dənizə, oradan isə Avropaya bağlamağı nəzərdə tutur.
Nəşrin fikrincə, məhz bu rəqabət formalaşmaqda olan yeni Qafqaz nizamının əsas geosiyasi savaşlarından birinə çevrilə bilər.
Məqalədə Azərbaycanın mövqeyi də xüsusi diqqət çəkir. Türkiyənin son illərdə Azərbaycanla sıx müttəfiqliyi sayəsində regionun ən təsirli dövlətlərindən birinə çevrildiyi bildirilir. ABŞ isə Cənubi Qafqaza yalnız Rusiyanın təsirini məhdudlaşdırmaq vasitəsi kimi deyil, eyni zamanda İranın strateji imkanlarını daraltmaq prizmasından yanaşır.
İran isə Ermənistanla əlaqəsini zəiflədə biləcək istənilən nəqliyyat konfiqurasiyasına həssas yanaşır. Tehran, xüsusilə, Azərbaycan-İsrail təhlükəsizlik əməkdaşlığının genişlənməsindən, Türkiyə və Qərbin İranın şimal sərhədlərində təsirinin artmasından narahatdır.
Çinin yanaşması isə əsasən iqtisadi xarakter daşıyır. Pekinin maraqları “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü, dəmir və avtomobil yollarının inkişafı və Avrasiya ticarəti ilə bağlıdır.
Müəllif Rusiyanın mövqeyində baş verən dəyişikliyə də toxunur. Moskvanın regionun yeganə təhlükəsizlik təminatçısı olmaq imkanlarının zəiflədiyi, bunun xüsusilə Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsinin nəticələri və Rusiyanın Ukrayna müharibəsinə cəlb olunmasından sonra daha aydın göründüyü vurğulanır.
Rusiyanın Ermənistanla birbaşa dəmir yolu bağlantısını bərpa etməsinin qarşısında isə Abxaziya problemi dayanır. 1990-cı illərin əvvəllərindən bağlı olan Rusiya–Abxaziya–Gürcüstan–Ermənistan dəmir yolunun açılması Gürcüstan-Abxaziya münaqişəsi həll edilmədən ciddi siyasi maneələrlə üzləşir.
“The Express Tribune”un gəldiyi nəticəyə görə, Qafqaz qarşıdakı illərdə ABŞ, Rusiya, Çin, Türkiyə, İran və Aİ arasında yeni “Böyük Oyun”un əsas meydanlarından birinə çevrilə bilər. Ancaq XIX əsrin klassik “Böyük Oyun”undan fərqli olaraq, bu dəfə mübarizə yalnız ordular və diplomatiya ilə aparılmayacaq.
Dəmir yolları, limanlar, enerji xətləri və ticarət dəhlizləri yeni geosiyasətin əsas silahlarına çevrilir.
Qafqazın qarşısında isə üç yol qalır: böyük güclərin üz-üzə gəldiyi sərhəd bölgəsi olaraq qalmaq, onların sadəcə keçib getdiyi dəhlizə çevrilmək və ya rəqabəti ticarətə, investisiyaya və qarşılıqlı asılılığa çevirən Avrasiyanın strateji kəsişmə nöqtəsi olmaq.
