Xəbər verdiyimiz kimi, iyulun 7-8-də Ankara qlobal siyasətin əsas mərkəzinə çevriləcək. NATO-nun 36-cı Zirvə toplantısında ABŞ prezidenti Donald Tramp da daxil olmaqla 32 üzv ölkənin liderləri bir araya gələcək. Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdəki gərginlik, İran amili və alyansın gələcək strategiyasının müzakirə olunacağı sammit təkcə NATO üçün deyil, Azərbaycan və regionun təhlükəsizliyi baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Ankara sammitini əvvəlki NATO zirvələrindən fərqləndirən əsas məqamlar hansılardır? Donald Trampın sammitdə iştirakı NATO daxilində qüvvələr balansına necə təsir göstərə bilər? Ukrayna müharibəsi ilə bağlı Ankarada hansı yeni qərarların qəbul olunması gözlənilir? Sammitin sonunda ən böyük sürpriz qərar nə ola bilər?
Mövzu ilə bağlı ehtiyatda olan türkiyəli general Yücel Karauz Musavat.com-a danışıb:
"İyulun 7–8-də keçiriləcək Ankara Zirvəsi NATO tarixində adi illik toplantılardan biri olmayacaq. Rəsmi gündəliyin əsas xətti 2025-ci il Haaqa Zirvəsində qəbul edilmiş öhdəliklərin real nəticələrə çevrilməsi, müdafiə investisiyalarının və hərbi-sənaye istehsalının artırılması, həmçinin Ukraynaya dəstəyin davam etdirilməsidir. Bununla yanaşı, sammit Avropa–ABŞ münasibətlərindəki fikir ayrılıqları, İran və Yaxın Şərq böhranları, eləcə də Vaşinqtonun Avropadakı hərbi öhdəliklərinin gələcəyi fonunda keçirilir".
Türkiyəli general Ankara Zirvəsini əvvəlkilərdən fərqləndirən cəhətindən də söz açıb:
"Birinci fərq "qərar qəbul etməkdən qərarları icra etməyə keçid" mərhələsidir. Haaqa Zirvəsində üzvlər müdafiə xərcləri və təhlükəsizliklə bağlı daha yüksək öhdəliklər götürmüşdülər. Ankara toplantısında əsas məsələ bu vədlərin büdcə, silah istehsalı, sursat ehtiyatları, hava və raketdən müdafiə sistemləri və döyüş hazırlığı baxımından necə həyata keçiriləcəyidir. NATO-nun öz təqdimatında da Ankara Zirvəsinin məqsədi Haaqadan sonrakı irəliləyişi qiymətləndirmək və növbəti yol xəritəsini müəyyən etmək kimi göstərilir.
İkinci fərq NATO daxilində təhdidlərin coğrafiyasının genişlənməsidir. Əvvəlki zirvələrin mərkəzində əsasən Rusiya və Ukrayna müharibəsi dayanırdı. Ankara gündəliyində isə Rusiya ilə yanaşı İran, Körfəz təhlükəsizliyi, Yaxın Şərq və Şimali Afrika da daha çox ön plana çıxır. Bu səbəbdən Ankara Zirvəsi faktiki olaraq NATO-nun yalnız Avropa təhlükəsizliyi təşkilatı kimi deyil, daha geniş geosiyasi böhranlara münasibət bildirən ittifaq kimi gələcəyinin sınağıdır.
Üçüncü fərq ev sahibi Türkiyənin mövqeyidir. Türkiyə NATO-nun cənub-şərq cinahında, Qara dəniz–Qafqaz–Yaxın Şərq üçbucağında yerləşir və Rusiya ilə dialoq kanallarını saxlayarkən Ukraynanı dəstəkləyir. Bu baxımdan Ankara həm hərbi, həm də diplomatik platforma rolunu oynaya bilər".
Yücel Karauz vurğulayıb ki, Donald Trampın iştirakı sammitin əsas siyasi faktorlarından biridir. Generalın fikrincə, burada üç mümkün təsir görünür:
"Birincisi, Avropaya təzyiq artacaq. Trampın əsas yanaşması Avropa dövlətlərinin öz təhlükəsizlikləri üçün daha çox maliyyə və hərbi məsuliyyət daşımasıdır. Bu, NATO daxilində ABŞ mərkəzli modeldən ABŞ + daha güclü Avropa sütunu modelinə keçidi sürətləndirə bilər. "Reuters"in sammit öncəsi təhlilində Avropa müttəfiqlərinin Vaşinqtonun öhdəliklərini azaltması ehtimalı fonunda daha böyük təhlükəsizlik məsuliyyəti götürməyə hazır olduqlarını nümayiş etdirməyə çalışacağı bildirilir.
İkincisi, Trampın liderlərlə ikitərəfli diplomatiyaya üstünlük verməsi NATO-nun kollektiv qərar mexanizmi ilə paralel olaraq şəxsi lider diplomatiyasının rolunu artıracaq. Sammit çərçivəsində onun Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenski ilə görüşünün planlaşdırıldığı və müharibənin həlli üçün diplomatik səyləri yenidən canlandırmaq istədiyi bildirilir.
Üçüncüsü, Ankara Vaşinqton–Ankara münasibətlərində yeni hərbi-siyasi sövdələşmələr üçün platformaya çevrilə bilər. Müdafiə sənayesi, hava hücumundan müdafiə və digər ikitərəfli məsələlər sammitin rəsmi gündəliyindən kənarda da mühüm rol oynaya bilər".
"Ukrayna ilə bağlı hansı qərarlar gözlənilə bilər?" sualına general bu cür cavab verib:
"Fikrimcə, Ankarada Ukrayna üzrə dörd istiqamətdə qərarlar daha real görünür. Uzunmüddətli hərbi yardımın davam etdirilməsi, hava və raketdən müdafiə imkanlarının gücləndirilməsi, Ukrayna müdafiə sənayesinin Avropa istehsal zəncirlərinə daha sıx inteqrasiyası və siyasi-diplomatik həll prosesinin yenidən canlandırılması. Burada vacib dəyişiklik ondan ibarətdir ki, Ukrayna artıq yalnız silah alan tərəf kimi deyil, döyüş təcrübəsi və dron texnologiyası təqdim edən təhlükəsizlik tərəfdaşı kimi də çıxış edir. Ukraynanın 2026-cı ilin sonunadək 7 NATO ölkəsi ilə dron sahəsində razılaşmalar imzalamağa çalışdığı bildirilir".
General Ankarada Ukraynanın NATO-ya dərhal üzvlüyü barədə qərar gözləmədiyini də qeyd edib:
"Daha real ssenari "üzvlük əvəzinə uzunmüddətli təhlükəsizlik inteqrasiyası" modelidir: silah istehsalı, kəşfiyyat, təlim, hava müdafiəsi və standartlaşdırma sahələrində Ukraynanın NATO sisteminə faktiki yaxınlaşdırılması. Ən böyük sürpriz qərar məncə, Ukrayna ilə bağlı formal üzvlük dəvəti deyil. Daha real sürpriz Tramp–Zelenski xəttində yeni sülh və ya atəşkəs diplomatiyasının Ankara platformasında elan edilməsi ola bilər. Trampın sammit ərəfəsində Rusiya prezidenti Vladimir Putinlə uzun telefon danışığı aparması və Ankara sammiti zamanı Zelenski ilə görüşünün planlaşdırılması belə bir ehtimalı artırır, baxmayaraq ki, Rusiya və Ukraynanın ərazi məsələsində mövqeləri hələ də ciddi şəkildə fərqlənir.
İkinci sürpriz variant NATO-nun cənub cinahı üçün ayrıca yeni təhlükəsizlik mexanizminin yaradılması ola bilər. İran, raket və dron təhlükəsi, Körfəz enerji təhlükəsizliyi və Şərqi Aralıq dənizi məsələlərinin vahid strateji çərçivədə birləşdirilməsi NATO-nun coğrafi prioritetlərini dəyişə bilər".
Yücel Karauz sonda vurğulayıb ki, Azərbaycan baxımından Ankara Zirvəsinin ən mühüm nəticəsi Qara dəniz–Cənubi Qafqaz–Mərkəzi Asiya xəttinin NATO-nun strateji baxışında daha çox önəm qazanması ola bilər:
"Azərbaycan NATO üzvü deyil, lakin enerji təhlükəsizliyi, Orta Dəhliz, Xəzər–Qara dəniz bağlantısı və Türkiyə ilə hərbi-strateji əməkdaşlıq səbəbindən yeni regional təhlükəsizlik arxitekturasındadır".
