Fransanın siyasi dialoq çağırışı, Kremlin buna müsbət reaksiyası və Türkiyənin fəal vasitəçilik manevrləri onu göstərir ki, Ukrayna savaşı ətrafında “tam qələbə” ritorikası artıq tədricən praqmatik yanaşma ilə əvəz olunur... Rusiya ilə siyasi-diplomatik təmas kanallarının yenidən açılma ehtimalı artır, Türkiyə əsas qlobal “təsir aktoru”, Fransa Avropa Birliyinin “alternativ səsi”, ABŞ isə situasiyanı dolayı yolla idarə etməyə çalışan mərkəz kimi çıxış edir...
Son vaxtlar Qərb-Rusiya-Türkiyə üçbucağında formalaşan yeni siyasi-diplomatik dinamika qlobal təhlükəsizlik sistemində ciddi dəyişikliklərə yol açmağa başlayıb. Belə ki, ABŞ-ın "təhlükəsizlik çətiri"ni tədricən itirməkdə olan Avropa Birliyi artıq Rusiya ilə siyasi dialoq axtarışına məcbur qalıb. Türkiyənin isə böyük sürətlə və qətiyyətlə Ukrayna savaşının dayandırılması üzrə "sülh masası"nda vasitəçilik missiyasını öz üzərinə götürməyə çalışır. Və bütün bunlara paralel olaraq da NATO-nun daxilində mövcud balansın ciddi şəkildə pozulması yeni hərbi-siyasi situasiyanın yaranmasına yol açır.
Məsələ ondadır ki, Ukrayna savaşı ilə bağlı sülh müzakirələrinin qəlizləşməsinə paralel olaraq, Qərb düşərgəsində siyasi-diplomatik ritorikanın tədricən dəyişməkdə olduğu müşahidə edilir. Belə ki, bir tərəfdən, Avropa liderləri Rusiya ilə birbaşa siyasi dialoqun mümkünlüyünü yenidən gündəmə gətirirlər. Digər tərəfdən isə Türkiyə həm Vaşinqton, həm Moskva, həm də Kiyev ilə eyni vaxtda siyasi dialoq kanalları olan yeganə qlobal aktor kimi ön plana çıxır. Bu baxımdan, Rusiya prezidenti Vladimir Putinin Fransa lideri Emmanuel Makronla siyasi dialoqa hazır olduğunu açıqlaması, rəsmi Ankaranın ABŞ-da sülh prosesi üzrə fəal diplomatik təmaslar qurması və Ağ Evin isə Türkiyəni NATO daxilində “strateji sütun” kimi vurğulaması qətiyyən təsadüfi deyil.
Onu da qeyd etmək lazımdır ki, ABŞ prezidenti Donald Trampın yeni "sülh planı"nın ətrafında yaranmış situasiya Avropa Birliyi üçün "geostrateji labirint" effekti yaradıb. Bu fürsəti əldən qaçırtmaq istəməyən Rusiyanın siyasi dialoq mesajları isə sülh prosesinin inkişaf istiqamətlərini dəyişə biləcək manevrdir. Belə ki, Kreml rəsmisi Dmitri Peskovun Rusiya lideri Vladimir Putinin Fransa prezidenti Emmanuel Makronla birbaşa siyasi dialoqa hazır olduğunu bildirməsi əslində, Avropa ölkələrinə yönəlik açıq çağırış kimi görünür. Yəni, Kreml mesaj verir ki, Rusiya kollektiv Qərblə, xüsusilə də, ABŞ-dan asılı olmayan Avropa paytaxtları ilə ayrıca danışıq kanallarının açılmasında maraqlıdır.
Eyni zamanda, Fransa prezidenti Emmanuel Makronun Rusiya ilə siyasi dialoqun Avropa üçün “faydalı ola biləcəyini” deməsi isə Avropa Birliyi daxilində yaşanan strateji yorğunluğun göstəricisidir. Hər halda, Avropa Birliyinin Ukraynaya 90 milyard avroluq yardım ayırmaq qərarı fonunda bu çağırış paradoks yaradır. Çünki Avropa Birliyi bir tərəfdən müharibəni maliyyələşdirir, digər tərəfdən isə həm də savaşdan çıxış yolları axtarır.
Təbii ki, burada prezident Emmanuel Makronun mövqeyi Fransa diplomatiyasının ənənəvi “strateji muxtariyyət” xəttinə tamamilə uyğun gəlir. Hər halda, rəsmi Paris artıq anlayır ki, Ukrayna müharibəsi nə qədər uzanarsa, Avropa Birliyinin ABŞ-dan iqtisadi, hərbi və siyasi asılılığı bir o qədər dərinləşəcək. Bu baxımdan, siyasi dialoq təşəbbüsü həm Qərb ölkələrinin Rusiya ilə gələcək münasibətlərinin konturlarını qorumaq, həm də Avropa Birliyinin sülh masasında “subyekt” olaraq, qalmasını təmin etmək cəhdi kimi qəbul olunur.
Ancaq bütün bunlara baxmayaraq, Avropa Birliyi bu yeni təşəbbüslərdə bir qədər gecikmiş kimi də görünür. Belə ki, rəsmi Ankara Ukrayna savaşının başlanmasından üzü bəri yürütdüyü balanslı xarici siyasət sayəsində Türkiyənu paralel diplomatiyanın mərkəzinə yerləşdirməyə artıq nail olub. Belə ki, Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidanın ABŞ-da apardığı sülh danışıqları ilə bağlı açıqlamaları rəsmi Ankaranın Ukrayna münaqişəsini nizamlama prosesindəki unikal rolunu bir daha təsdiqləyir. Çünki Türkiyə eyni vaxtda həm Rusiya ilə liderlər səviyyəsində birbaşa əlaqə saxlayır, ABŞ və Avropa Birliyi ilə NATO müttəfiqi kimi danışıqlar aparır, Ukraynayla isə siyasi və hərbi koordinasiyanı davam etdirir.
Xarici işlər naziri Hakan Fidanın ABŞ-da Qəzza mövzusu ilə yanaşı, Ukrayna məsələsinin də müzakirə edildiyini vurğulaması onu göstərir ki, Ağ Ev Türkiyəni regional böhranların kəsişmə coğrafiyasında əsas siyasi-diplomatik platforma kimi qəbul edir. Bu, həm də ABŞ-ın Ukrayna münaqişəsi üzrə Rusiya ilə birbaşa deyil, üçüncü tərəf üzərindən manevr etmək strategiyasına da uyğun gəlir. Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın Türkmənistanda Rusiya lideri Vladimir Putinlə görüşü isə rəsmi Ankaraya Kremlin mövqeyini “filtrsiz” anlamaq imkanı yaradıb. Və Türkiyə bu üstünlüyünü indi həm Vaşinqton və həm də Brüssellə bölüşərək, öz vasitəçilik statusunu daha da gücləndirmiş olur.
Göründüyü kimi, Ağ Evdə Türkiyənin qlobal məkanda artan nüfuzuna və təsir imkanlarına böyük önəm verilir. Hətta Tramp administrasiyasının bu mövqeyini ifadə edən ABŞ-ın respublikaçı senatoru Lindsi Qremin “Güclü Türkiyə – güclü NATO deməkdir” tezisini ön plana çıxarıb. Və onun bu açıqlaması Ağ Evin rəsmi Ankara ilə münasibətlərdə yeni mərhələyə keçmək niyyətini açıq şəkildə biruzə verir.
Xüsusilə də, F-35 proqramı ətrafında müzakirələrin yenidən aktivləşməsi ABŞ-nin Türkiyəni Rusiya ilə tam qarşıdurma xəttinə yönəltmək deyil, məhz onu NATO daxilində daha güclü statusda ön plana çıxartmaq strategiyasına üstünlük verdiyini göstərir. Belə ki, bu strateji yanaşma ABŞ üçün Qara dəniz, Yaxın Şərq və Cənubi Qafqazda Rusiyanın manevr imkanlarını məhdudlaşdırmaq, eləcə də, NATO-nun cənub cinahını gücləndirərək, alyans daxilində geopolitik tarazlığı qorumaq baxımından, böyük önəm daşıyır.Yeni Müsavat
Beləliklə, rəsmi Parisin siyasi dialoq çağırışı, Kremlin buna müsbət reaksiyası və Türkiyənin fəal vasitəçilik manevrləri onu göstərir ki, Ukrayna savaşı ətrafında “tam qələbə” ritorikası artıq tədricən praqmatik yanaşma ilə əvəz olunur. Hələlik bu proses rəsmi və birbaşa sülh danışıqları mərhələsinə keçməsə də, Rusiya ilə siyasi-diplomatik təmas kanallarının yenidən açılma ehtimalı artır. Bu prosesdə Türkiyə əsas qlobal “təsir aktoru”, Fransa Avropa Birliyinin “alternativ səsi”, ABŞ isə situasiyanı dolayı yolla idarə etməyə çalışan mərkəz kimi çıxış edir. Və bu baxımdan, yaxın vaxtlarda tapılacaq yeni formatlar isə yalnız Ukraynanın taleyini deyil, Avropanın gələcək təhlükəsizlik arxitekturasını da müəyyən edə bilər.
