https://fim.az/ az https://fim.az/dunya/59974-pakistanda-mscid-yaxnlnda-terror-akt-31-nfr-ld.html https://fim.az/dunya/59974-pakistanda-mscid-yaxnlnda-terror-akt-31-nfr-ld.html 59974 Sat, 19 Sep 2026 10:11:58 +0400 native-yes

Pakistanın törədilən terror aktı nəticəsində azı 31 nəfər həlak olub.
Bu barədə "AFP" hüquq-mühafizə orqanlarına istinadən məlumat yayıb.

Məlumata görə, ölənlər arasında 16 polis əməkdaşı da var. Hadisə nəticəsində 100-dən çox insan yaralanıb.

Xatırladaq ki, terrorçu-kamikadze Xayber-Paxtunxva əyalətində yerləşən "Police Lines" kompleksinin ərazisindəki məscidin yaxınlığında özünü partladıb. Hücumdan sonra atışma baş verib və hüquq-mühafizə orqanları altı silahlını zərərsizləşdirib.]]> https://fim.az/dunya/59973-makronun-hyat-yoldann-kii-olduunu-iddia-edn-jurnalist-ld.html https://fim.az/dunya/59973-makronun-hyat-yoldann-kii-olduunu-iddia-edn-jurnalist-ld.html 59973 Sat, 19 Sep 2026 09:50:28 +0400 native-yes

Fransa Prezidenti Emmanuel Makronun həyat yoldaşı Bricit Makronla bağlı açıqlamaları ilə tanınan jurnalist Nataşa Rey sentyabrın 13-də xərçəng xəstəliyindən vəfat edib.
Bu barədə fransalı jurnalist Ksavye Pussar "X" sosial şəbəkəsində paylaşım edib.

Pussar Nataşa Reyin Bricit Makron ətrafında yaranan qalmaqallı işin başlanğıcında rol oynayan şəxslərdən biri olduğunu bildirib.

Nataşa Rey Bricit Makronun cinsiyyəti ilə bağlı mübahisəli iddiaları ictimailəşdirdikdən sonra geniş tanınıb. Bu açıqlamalardan sonra Fransa Prezidentinin həyat yoldaşı jurnalistə qarşı məhkəməyə müraciət edib.

1970-ci il təvəllüdlü jurnalistə 2023-cü ildə xərçəng diaqnozu qoyulmuşdu.(publika)]]> https://fim.az/dunya/59972-shr-tezdn-i-v-drs-getmk-salamla-zrrlidir.html https://fim.az/dunya/59972-shr-tezdn-i-v-drs-getmk-salamla-zrrlidir.html 59972 Sat, 19 Sep 2026 09:44:25 +0400 native-yes

Oksford Universiteti alimlərinin araşdırması sübut edib ki, səhər tezdən dərsə, işə getmək xüsusən yeniyetmələrdə bioloji ritmin pozulmasına, yuxu pozğunluğuna və psixi problemlərə səbəb ola bilər.
Alimlər 14-17 yaş arası tələbə və şagirdlərin dərs saatı ilə uğur və sağlamlıq göstəricilərinin dəyişməsini izləyib. Dərslərin saat 8: 45-dən 10: 00-a qaldırılması akademik uğurların artmasına səbəb olub.

Alimlər bu qənaətə gəlib ki, erkən dərs və ya iş bioloji sirkad ritmə ziddir, az yatmaq nəticəsində orqanizmdə stress hormonu artır.

Alimlərin dərs və işin saat 10:00- başlaması isə sosial baxımdan faydalı deyil və hələ ki, baxılır.(medicina)]]> https://fim.az/dunya/59969-sni-intellektin-shvi-az-qala-ab-ni-inl-mhariby-srklyirmi.html https://fim.az/dunya/59969-sni-intellektin-shvi-az-qala-ab-ni-inl-mhariby-srklyirmi.html 59969 Sat, 19 Sep 2026 09:21:36 +0400 native-yes

ABŞ ordusu süni intellektin köməyilə hazırlanmış səhv kəşfiyyat təhlilinə görə Yaxın Şərqdə nüvə silahı komponentləri daşıdığı güman edilən Çin gəmisini dayandırmaq üçün yüksək hazırlıq vəziyyətinə keçib.

CNN-ə danışan dörd ABŞ mənbəsinin məlumatına görə, hadisə bu ilin yazında ABŞ və İsrailin İrana qarşı intensiv hücumları zamanı qeydə alınıb.

ABŞ ordusu daxilində yayılan kəşfiyyat hesabatında Yaxın Şərqdə hərəkət edən Çin gəmisinin İranın nüvə silahı proqramı üçün komponentlər daşıdığı iddia edilib.

Bunun ardınca ABŞ ordusu gəmini “hərbi şəkildə” ələ keçirmək üçün əməliyyata hazırlaşıb. Lakin planlaşdırılan əməliyyatdan qısa müddət əvvəl rəsmilər yekun hesabatın daha ətraflı araşdırılmasını tələb ediblər.

Məlum olub ki, ABŞ Xüsusi Əməliyyatlar Komandanlığının analitiki tərəfindən hazırlanan hesabat süni intellektin köməyi ilə hazırlanıb. Analitikin istifadə etdiyi çatbot isə gəminin daşıdığı yükü səhv müəyyənləşdirib.

ABŞ mənbələrindən biri hesabatı “tamamilə səhv, az qala müharibəyə gətirib çıxarırdı” sözləri ilə təsvir edib.

Mənbənin sözlərinə görə, Çin gəmisinə qarşı hərbi əməliyyat ABŞ və Çin arasında silahlı münaqişəyə çevrilmək riski yaradıb.

Hesabatda gəminin daşıdığı yükün nə olduğu açıqlanmayıb. ABŞ Müdafiə Nazirliyi (Pentaqon) isə hadisə ilə bağlı şərh tələbinə cavab verməyib.]]> https://fim.az/dunya/59949-painyan-kreml-soyuq-sava-acd-gizli-plan-ifa-oldu-ermnistan-rusiya-hrbi-bazasn-sas-hdf-evirir.html https://fim.az/dunya/59949-painyan-kreml-soyuq-sava-acd-gizli-plan-ifa-oldu-ermnistan-rusiya-hrbi-bazasn-sas-hdf-evirir.html 59949 Fri, 18 Sep 2026 16:00:13 +0400 native-yes

Belə anlaşılır ki, Rusiya hərbi bazası əvvəlki dövrlərdən fərqli olaraq, indi artıq rəsmi İrəvanın Kremllə münasibətlərində toxunulmaz mexanizm deyil... Və yaxın gələcəkdə Ermənistandakı Rusiya hərbi bazası da rəsmi İrəvanın prinsipial siyasi qərarlarının açıq hədəf predmetinə çevrilə bilər...
Ermənistanın Rusiya ilə münasibətlərində illərlə yığılmış ziddiyyətlər artıq sadəcə, fərqli siyasi-diplomatik bəyanatlarla məhdudlaşmayan geostrateji dönüş mərhələsinə daxil olmuş kimi görünür. Belə ki, rəsmi İrəvan bir tərəfdən, Rusiyanın patronajlığı altında olan Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatında (KTMT) Ermənistanın fəaliyyətini dondurub. Digər tərəfdənsə, Avropa Birliyinə inteqrasiya istiqamətində siyasi və hüquqi hazırlıqları sürətləndirməyə çalışır. Ancaq bununla belə, Ermənistanın xarici siyasət kursundakı transformasiyanın qarşısındakı ən həssas əngəlləyici faktorlardan biri hələ də Rusiyanın Gümrüdəki 102-ci hərbi bazası hesab olunur.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, Ermənistan Təhlükəsizlik Şurasının katibi Alen Simonyanın son açıqlaması rəsmi İrəvanın KTMT ilə bağlı mövqeyinin hazırda dəyişməz qaldığını göstərir. Belə ki, Alen Simonyan bu təşkilatda fəaliyyətin dondurulmasının Ermənistanın etibarlı tərəfdaş kimi reputasiyasına hər hansı ciddi təhlükə yaratmadığını bildirib. Onun sözlərinə görə, KTMT Ermənistanın təhlükəsizlik gözləntilərinə qətiyyən cavab verməyib. Və ona görə də, rəsmi İrəvan ölkənin milli maraqlarını bu təşkilatın reputasiyasından daha üstün tutub.

Təbii ki, rəsmi İrəvanın bu yanaşma tərzi, Ermənistanın KTMT-dən uzaqlaşmasını müvəqqəti siyasi etirazdan daha genişmiqyaslı geopolitik prosesə çevirir. Belə ki, rəsmi İrəvan faktiki olaraq, Rusiyanın patronajlığı altında olan bu hərbi-siyasi alyansın Ermənistanın gələcək təhlükəsizlik arxitekturasında əvvəlki önəmini qoruyub, saxlaya bilməyəcəyini nümayiş etdirir. Yəni, belə anlaşılır ki, Ermənistan Rusiya ilə təhlükəsizlik münasibətlərini artıq əvvəlki status-kvo çərçivəsində davam etdirmək istəmədiyini qətiyyən gizlətmir.

Ancaq nə qədər qəribə də olsa, bu geopolitik proseslə bağlı müzakirələr və atılan addımlar Rusiyanın Ermənistandakı hərbi bazasına çatanda vəziyyət ciddi şəkildə dəyişməyə başlayır. Baş nazir Nikol Paşinyan bildirib ki, 2018-ci ildən üzübəri prezident Vladimir Putinlə çoxsaylı görüş və telefon danışıqları aparmasına baxmayaraq, heç vaxt Rusiya hərbi bazasının Ermənistandan çıxarılması ilə bağlı məsələ qaldırmayıb. Və onun sözlərinə görə, Ermənistanın heç bir rəsmi nümayəndəsi də belə bir tələblə Rusiyaya müraciət etməyib.

Əslində, ilk baxışdan, erməni baş nazirin bu açıqlaması rəsmi İrəvanın Rusiya hərbi bazasına münasibətində daha ehtiyatlı mövqe tutmağa çalışdığını göstərir. Ancaq baş nazir Nikol Paşinyanın bu barədə digər bəyanatları isə məsələnin mahiyyətini ciddi şəkildə dəyişir. Belə ki, baş nazir Nikol Paşinyan bir müddət öncə bildirmişdi ki, Kreml Rusiyanın hərbi bazasını Ermənistandan çıxarmaq qərarına gəlsə, rəsmi İrəvan buna qətiyyən etiraz etməyəcək. Ancaq bununla belə, erməni baş nazir Rusiya hərbi bazasının Ermənistanın təhlükəsizliyi üçün həyati əhəmiyyət daşıması barədə iddiaları da reallıqdan tamamilə uzaq hesab edir.

Bütün bunlar əslində, həm də Rusiya və Ermənistan arasındakı münasibətlərdə artıq tamamilə yeni situasiyanın yaranmaqda olduğunu göstərir. Belə ki, rəsmi İrəvan Rusiya hərbi bazasının Ermənistandan çıxarılmasını açıq şəkildə tələb etmir. Ancaq bununla belə, rəsmi İrəvan həmin hərbi bazanın Ermənistanda qalmasını da ölkənin təhlükəsizliyinin dəyişməz şərti kimi ön plana çıxartmır. Yəni, belə anlaşılır ki, Rusiya hərbi bazası əvvəlki dövrlərdən fərqli olaraq, indi artıq rəsmi İrəvanın Kreml ilə münasibətlərində toxunulmaz mexanizm deyil. Və yaxın gələcəkdə Ermənistandakı Rusiya hərbi bazası da rəsmi İrəvanın “ehtiyat gizli planı” kimi görünən prinsipial siyasi qərarının hədəf predmetinə çevrilə bilər.

Təbii ki, Kremlin bu məsələ ilə bağlı mövqeyi rəsmi İrəvandan ciddi şəkildə fərqlənir. Üstəlik, Rusiyanın siyasi dairələri Paşinyan hakimiyyətinin davranışlarından narahatlıq keçirdiklərini gizlətməkdə də açıq-aşkar çətinlik çəkirlər. Kreml Rusiya hərbi bazasını Ermənistanın və bütövlükdə Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik arxitekturasının ən önəmli mexanizmi kimi təqdim etməyə çalışır. Halbuki, Kreml üçün əsas məsələ yalnız Ermənistandakı hərbi kontingentin bu ölkədə saxlanılması ilə məhdudlaşmır. Yəni, Kreml Rusiya hərbi bazasının Ermənistandan çıxarılacağı təqdirdə, özünün Cənubi Qafqazdakı digər təsir mexanizmlərini daha sürətlə itirə biləcəyini də çox yaxşı anlayır.
Ona görə də, Kreml Rusiya hərbi bazası ilə bağlı siyasi mübahisələri Ermənistan cəmiyyətinə də ötürməklə, dəstək axtarışına cəhd göstərir. Belə ki, Rusiyanın Ermənistandakı agentira şəbəkəsinə daxil olan bəzi müxalif siyasi dairələr rus hərbi kontingentinin plkədən çıxarılmasının yolverilməz olduğunu erməni toplumuna təlqin etməyə çalışırlar. Kremlin təlimatlarını icra edən bu siyasi dairələrin əsas arqumenti ondan ibarətdir ki, guya Rusiya hərbi bazası çıxarılarsa, Ermənistan ordusu, xüsusilə də, Türkiyə sərhədinin mühafizəsi baxımından, olduqca ciddi problemlərlə üzləşə bilər.

Ancaq rəsmi İrəvan Rusiyaya alternativ təhlükəsizlik və siyasi tərəfdaşlıqlar qurmağa çalışmaqla, Kremlin agentura şəbəkəsinin iddialarını boşa çıxarır. Belə ki, Ermənistan son illərdə Qərb ölkələri ilə müdafiə əməkdaşlığını genişləndirir. Eyni zamanda, rəsmi İrəvan ABŞ və Avropa Birliyi ilə də münasibətləri dərinləşdirir. Bütün bunlara paralel olaraq, Paşinyan hakimiyyəti həm Azərbaycan, həm də Türkiyə ilə siyasi-diplomatik normallaşma proseslərini paralel şəkildə Ermənistanın xarici siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevirir. Və bununla da, Cənubi Qafqazda Ermənistan üçün yeni savaş təhlükəsinin olmadığını ön plana çəkir.

Onu da nəzərə almaq lazımdır ki, Ermənistanın yeni geopolitik şərtlərə transformasiya olunmuş strategiyasının siyasi mərkəzində isə məhz Avropa Birliyi ilə yaxınlaşma hədəfi dayanır. Belə ki, Kremlin bütün etirazlarına baxmayaraq, Paşinyan hakimiyyəti Ermənistanın Avropa Birliyinə üzvlüyü ilə bağlı siyasi prosesə başlamağa hazırlaşdığını bildirir. Və üstəlik, Ermənistan parlamentində Avropa Birliyinə üzvlük prosesinin başlanmasına yönəlik qanunun qəbul edilməsi isə bu siyasi kursun prinsipiallığını daha da gücləndirir.
Belə vəziyyətdə isə Rusiyanın Ermənistana daha sərt şəkildə təzyiq göstərməkdən başqa çıxış yolu qalmır. Ona görə də, Kreml Ermənistanın Avropa Birliyinə yaxınlaşmasının Avrasiya İqtisadi İttifaqındakı üzvlüyü ilə hüquqi və iqtisadi ziddiyyətlər yarada biləcəyini qabartmağa çalışır. Və hətta Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov bu barədə son açıqlamasında Ermənistanın Avropa Birliyinə üzvlük perspektivini ciddi şübhə altına alaraq, bu prosesin real nəticələrindən çox-çox uzaq qalacağına eyham vurub.

Təbii ki, Kremli hələ də ümidləndirən əsas faktor Ermənistanın Rusiya ilə mövcud olan iqtisadi əlaqələridir. Belə ki, rəsmi İrəvan müəyyən addımlar atmağa çalışsa da, Ermənistanın Rusiyadan iqtisadi və enerji asılılıqlarını eyni sürətlə aradan qaldırmaq imkanında deyil. Ona görə də, Rusiya Ermənistanın əsas ticarət tərəfdaşlarından biri olaraq qalır və enerji sektorunda Kremlin çəkisi hələ də çox yüksəkdir.

Bu reallıq Paşinyan hakimiyyətini Kremldən siyasi və təhlükəsizlik baxımından uzaqlaşmanın əksinə olaraq, Rusiya ilə mövcud iqtisadi əlaqələri daha yaxşı zamanlara qədər qopumaq barədə düşünməyə məcbur edir. Bu baxımdan, rəsmi İrəvan Kremlə münasibətdə bəzi məsələlər ilə bağlı hələ uzun müddət daha ehtiyatlı davranmaq məcburiyyətində qala bilər. Ancaq Paşinyan hakimiyyətinin Kremlə “soyuq savaş” acdığı, “gizli plan”ın ifşa olduğu və Ermənistanın Rusiya hərbi bazasını əsas hədəfə çevirməyə çalışdığı bir situasiyada bunun mümkün olub-olmayacağı da müəmmalı xarakter daşıyır.

Elçin XALİDBƏYLİ,
Siyasi ekspert,
"Yeni Müsavat" Media Qrupu]]> https://fim.az/dunya/59952-asiyann-n-varl-adam-artq-odur-43-yal-tiktok-sahibinin-50-tir-dolusu-pulu-var.html https://fim.az/dunya/59952-asiyann-n-varl-adam-artq-odur-43-yal-tiktok-sahibinin-50-tir-dolusu-pulu-var.html 59952 Fri, 18 Sep 2026 14:22:09 +0400 native-yes

TikTok-un sahibi və ByteDance şirkətinin qurucusu, 43 yaşlı Çjan İmin Asiyanın ən varlı şəxsinə çevrilib.

Bloomberg-in milyarderlər reytinqinə əsasən, onun sərvəti 105 milyard dolları ötüb.

2019-cu ilin martından indiyədək Çjan İminin sərvəti səkkiz dəfədən çox artıb. Təkcə son bir ay ərzində onun var-dövləti 12 milyard dollardan çox yüksəlib.

Milyarderin sərvətinin sürətlə artmasının əsas səbəbi ByteDance şirkətinin süni intellekt sahəsində innovasiyalarının inkişafı göstərilir.

Çjan İmin bu yüksəliş nəticəsində hindistanlı milyarder Qautam Adanini geridə qoyaraq Asiyanın ən varlı şəxsi olub.

Çjan İmin 1983-cü ildə Çində anadan olub. Proqram mühəndisliyi təhsili alan sahibkar 2012-ci ildə Pekində ByteDance şirkətini yaradıb. Şirkətin ilk böyük məhsullarından biri istifadəçilərə fərdiləşdirilmiş xəbərlər təqdim edən Toutiao platforması olub.

ByteDance 2016-cı ilin sentyabrında Çin bazarı üçün qısa video platforması Douyin-i istifadəyə verib. TikTok isə beynəlxalq bazar üçün 2017-ci ildə yaradılaraq istifadəyə verilib. 2017-ci ilin sonunda ByteDance Musical.ly platformasını satın alıb, 2018-ci ildə isə onu TikTok-la birləşdirib.

Çjan İmin 2021-ci ildə ByteDance-ın baş direktoru vəzifəsindən ayrılıb. Onun qurduğu şirkətin uğurunda istifadəçinin maraqlarını müəyyənləşdirən tövsiyə alqoritmləri və süni intellekt texnologiyaları mühüm rol oynayıb.]]> https://fim.az/dunya/59956-rusiyada-gnlk-sekilr-balad.html https://fim.az/dunya/59956-rusiyada-gnlk-sekilr-balad.html 59956 Fri, 18 Sep 2026 10:26:12 +0400 native-yes

Rusiyada bu gün Dövlət Dumasına seçkilərə start verilib.

“Kommersant” xəbər verir ki, seçkilərə ilk olaraq Kamçatka diyarında və Çukotkada start verilib.
Həmin ərazilərdə seçki məntəqələri sentyabrın 18-də yerli vaxtla səhər saat 08:00-da (Bakı vaxtı ilə 18 sentyabr saat 00:00-da) açılıb.

Qeyd edək ki, Rusiyada doqquzuncu çağırış Dövlət Dumasına seçkilərdən əlavə, həm də regional və bələdiyyə seçkiləri keçirilir. Ayrı-ayrı kateqoriya seçicilərə isə erkən səs vermək imkanı yaradılıb. Buraya əsasən ucqar rayonların sakinləri, döyüş əməliyyatları zonasında olan hərbi qulluqçular, həmçinin hərbi vəziyyətin tətbiq edildiyi 12 regionun sakinləri daxildir.

Dövlət Duması seçkilərində və onlarla birləşdirilmiş digər seçkilərdə əsas səsvermə sentyabrın 18-dən 20-dək davam edəcək.]]> https://fim.az/dunya/59955-hasan-a-aras-bulut-v-daha-bir-ne-mhur-saxlanld.html https://fim.az/dunya/59955-hasan-a-aras-bulut-v-daha-bir-ne-mhur-saxlanld.html 59955 Fri, 18 Sep 2026 10:21:49 +0400 native-yes

Türkiyədə aparılan narkotik istintaqı çərçivəsində daha 18 məşhur barəsində saxlanılma qərarı verilib.

Bununla bağlı Türkiyə KİV məlumat yayıb.

Bildirilib ki, jandarma tərəfindən səhər saatlarında keçirilən əməliyyat zamanı 18 nəfərdən 15-i saxlanılıb.

Həmin məşhurların arasında Aras Bulut İynemli, Sefo, Melis Sezen, Nilperi Şahinkaya, Hande Demir, Hasan Şaş, Melis İşiten, Yeliz Yeşilçimen, Anıl Durmuş, Hazal Filiz Küçükköse, Volkan Akçıray, Zeynep Akçıray, Eda Güzelcik, Sezer Çakır, Sayat Zurnacı da var.

Qeyd edək ki, Türkiyədə ötən ildən narkotiklə bağlı həyata keçirilən əməliyyat çərçivəsində bir çox məşhur simalar saxlanılıb və daha sonra sərbəst buraxılıb.]]> https://fim.az/dunya/59947-sssiz-lm-thlksi-mikrodalal-sobada-yemk-qzdranlarn-nzrin.html https://fim.az/dunya/59947-sssiz-lm-thlksi-mikrodalal-sobada-yemk-qzdranlarn-nzrin.html 59947 Fri, 18 Sep 2026 09:30:45 +0400 native-yes

ABŞ-ın Stenford və Harvard Universitetlərinin birgə keçirdiyi son elmi araşdırma gündəlik həyatda istifadə etdiyimiz plastik qidalanma konteynerləri və streç plyonkalarla bağlı dəhşətli həqiqəti üzə çıxarıb.

Məlum olub ki, plastik qablarda saxlanılan və xüsusilə mikrodalğalı sobada qızdırılan yeməklər orqanizmə milyardlarla mikroplastik və toksik kimyəvi maddə ötürür. Laboratoriya sınaqları göstərib ki, isti qida ilə təmasda olan plastik materiallar tərkibindəki "Bisfenol A" (BPA) və ftalatları birbaşa qidaya sızdırır.

10 mindən çox insan üzərində aparılan 5 illik monitorinqin nəticələrinə əsasən, bu kimyəvi maddələr insan hormon sistemini sıradan çıxarır, sonsuzluq riskini artırır və hüceyrə səviyyəsində DNT zədələnmələrinə yol açır. Həkimlər xüsusilə bildirirlər ki, plastik qablarda yemək heating (qızdırma) prosesi zamanı xərçəng hüceyrələrinin yaranma riski tam 40 faiz yüksəlir. Mütəxəssislər təcili olaraq mətbəxdə plastik istifadəsini minimuma endirməyi, qidaları yalnız şüşə və ya keramik qablarda saxlayıb qızdırmağı tövsiyə edirlər.]]> https://fim.az/dunya/59922-dnya-alxalanir-neft-100-dollar-kedi-10-dan-ox-lkd-xalq-ayaa-qalxdi.html https://fim.az/dunya/59922-dnya-alxalanir-neft-100-dollar-kedi-10-dan-ox-lkd-xalq-ayaa-qalxdi.html 59922 Thu, 17 Sep 2026 16:00:54 +0400 native-yes

Neft qiymətlərinin 100 dollardan yuxarı qalxması qlobal miqyasda yanacaq böhranını dərinləşdirib.

Suriya, İndoneziya, Filippin, Nepal, Qvatemala, Portuqaliya və Fransa daxil olmaqla bir çox ölkədə qiymət artımı və yanacaq qıtlığı etirazlara səbəb olub. Bəzi ölkələrdə tətillər, yolların bağlaması və istehsalın dayandırılması halları yaşanıb. Hökumətlər isə subsidiya və qiymət məhdudiyyəti kimi tədbirləri işə salmağa başlayıblar.

Neftin barel qiymətinin 100 dolları ötməsi qlobal enerji bazarlarının hüdudlarını aşaraq birbaşa gündəlik həyata təsir etməyə başlayıb. Enerji təchizatındakı daralma nəqliyyat və elektrik xərclərini artırarkən, xüsusilə enerji idxalından asılı olan inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatlarda təzyiq daha kəskin hiss olunur.

Ən böyük etirazlardan bəziləri Suriyada yaşanıb.

Hökumətin dizel yanacağının qiymətini müvəqqəti olaraq təxminən 40 faiz artıraraq litr üçün 175 Suriya funtuna qaldırması, benzinin qiymətində isə 25 faizdən çox artım etməsi narazılığa səbəb olub. Nümayişçilər təkərlər yandıraraq bəzi yolları bağlayıblar. Həsəkə-Deyr əz-Zor avtomobil yolu da etirazların baş verdiyi məntəqələr arasındadır. Suriya rəhbərliyi isə qiymət artımını qlobal yanacaq qiymətlərindəki yüksəliş və Baniyas Neft Emalı Zavodundakı təmir işləri səbəbindən idxaldan asılılığın artması ilə izah edib.

İndoneziyada yanacaq qıtlığı, elektrik kəsilmələri və norma ilə paylanma tətbiqləri etirazlara yol açıb.

Cənubi Sulavesinin Makassar şəhərində benzin və məişət qazı qıtlığının yaşandığı bildirilir. Taksi sürücləri nəqliyyat vasitələrinin dövlət nömrə nişanlarının tək və ya cüt rəqəmlə bitməsinə görə tətbiq edilən yanacaq məhdudiyyətinə etiraz ediblər. Cokyakartada da tələbələr artan yanacaq qiymətlərinə qarşı nümayişlər keçiriblər.

Filippində ard-arda gələn yanacaq artımlarından sonra nəqliyyat işçiləri tətilə başlayıblar.

Sürücülər hökumətdən subsidiya verilməsini və yanacaq vergilərinin ləğv olunmasını tələb ediblər. Artan xərclərin qazanclarının böyük hissəsini əritməsi səbəbindən avtobus sürücləri və taksi tətbiqlərində çalışanlar da etirazlara qoşulublar. Manila körfəzi ətrafındakı bəzi balıqçıların isə qayıqlarına yanacaq ala bilmədikləri üçün dənizə çıxa bilmədikləri bildirilib. Qonşu Vyetnamda da taksi tətbiqlərinin sürücləri artan yanacaq xərclərinə qarşı boykot çağırışı ediblər.

İstehlak etdiyi neftin 90 faizindən çoxunu idxal edən Banqladeşdə enerji böhranı sənaye istehsalına da zərbə vurub.

Elektrik qıtlığı səbəbindən enerji istifadəsinə məhdudiyyətlər qoyularkən, bəzi hazır geyim fabrikləri müvəqqəti olaraq istehsalı dayandırmaq məcburiyyətində qalıb. Qaz qıtlığı səbəbindən dizel istifadəsinə yönələn müəssisələr bu dəfə də artan dizel qiymətləri ilə üz-üzə qalıblar. Qazipurdakı bir fabrikdə elektrik kəsilmələrinin gündə dörd-beş dəfə baş verdiyi bildirilib.

Şri-Lankada yanacaq paylayıcıları yeni qiymət artımı gözləntisi səbəbindən təchizatı məhdudlaşdırmağa başlayıblar.

Səlahiyyətlilər dövlət tərəfindən müəyyən edilən yanacaq qiymətlərinin artırılması ilə subsidiya tətbiq edilməsi seçimlərini qiymətləndirirlər. Yüksək borc yükü səbəbindən hökumətin istehlakçını dəstəkləmək üçün atacağı addımların dövlət maliyyəsi üzərində yeni təzyiq yarada biləcəyi vurğulanır.

Pakistan rəhbərliyi isə artan qiymətlərin vətəndaşlara təsirini azaltmaq məqsədilə motosikletlər, rikşalar və kiçik avtomobillər üçün litr başına 100 rupi subsidiya açıqlamaq yolunu seçib.

Qərarın yüksək yanacaq qiymətlərinə və neft vergisinə qarşı keçirilən etirazlardan sonra verilməsi enerji böhranının hökumətlər üzərindəki təzyiqini aydın göstərir.
Nepalın paytaxtı Katmanduda tələbələr məişət qazı qıtlığına etiraz ediblər.

Nümayişçilər artan yaşayış xərclərinin ev təsərrüfatları üzərindəki yükünün ağırlaşması səbəbindən hökumətdən təcili tədbir görməsini tələb ediblər.

Böhranın təsirləri Latın Amerikasına da çatib. Qvatemalada yük maşını sürücləri və digər etirazçılar bəzi avtomobil yollarını bağlayıblar.

Yerli qruplar və nəqliyyat işçiləri də paytaxtda yürüş təşkil edərək hökumətdən müdaxilə tələb ediblər. Ölkə Konqresində yanacaq qiymətlərinin ilin sonunadək məhdudlaşdırılmasını nəzərdə tutan layihə qiymətləndirilir. Plan çərçivəsində qiymətlərin müəyyən olunmuş tavanı keçəcəyi təqdirdə aradakı fərqin dövlət dəstəyi ilə qarşılanması gündəmdədir.

Yanacaq qiymətlərinə qarşı narazılıqlar Avropada da özünü göstərib. Portuqaliyada sürücülər avtomobilləri ilə nəqliyyatı ləngitmə aksiyaları təşkil edərkən, Espinyodakı nümayişçilər Baş nazir Luış Monteneqronun evinə doğru yürüş ediblər.

Hökumət yükdaşıma şirkətləri, taksi sürücləri, yanğınsöndürənlər və sosial sektor üçün dəstək tədbirləri elan edib.

Fransanın cənubunda isə təxminən 50 balıqçı Fos-sür-Merdəki böyük bir yanacaq anbarının girişini bağlayıb.

Etirazçılarla polis arasında qısamüddətli qarşıdurma yaşanıb. Yerli hakimiyyət orqanları balıqçılıq sektorunun ciddi böhranla üz-üzə qaldığını və mərkəzi hökumətdən təxirəsalınmaz müdaxilə gözlənildiyini açıqlayıb.
Neft qiymətlərinin uzun müddət yüksək səviyyədə qalacağı təqdirdə böhranın daha geniş iqtisadi problemə çevrilə biləcəyinə diqqət çəkilir. Dizel - yük maşınlarından avtobuslara, balıqçı qayıqlarından kənd təsərrüfatı texnikasına və fabriklərə qədər iqtisadiyyatın bir çox sahəsində istifadə olunur. Bu səbəbdən yanacaqdakı artım qısa müddətdə ərzaq, nəqliyyat və digər təməl ehtiyacların qiymətlərinə reflected olunur.

Hökumətlərin qarşısında iki çətin seçim var: subsidiya, vergi güzəştləri və ya qiymət tavanı ilə istehlakçını qorumaq dövlət maliyyəsinin yükünü artırır; qiymət artımlarını birbaşa vətəndaşa əks etdirmək isə inflyasiyanı və ictimai narazılığı böyüdür. Neft qiymətlərindəki yüksəliş beləliklə qlobal enerji böhranından bahalaşma və yaşayış çətinliyi probleminə çevrilir.musavat.com]]>