1945-ci il mayın 8-də Berlində alman feldmarşalı Vilhelm Keytel Almaniyanın müttəfiq dövlətlər qarşısında qeyd-şərtsiz kapitulyasiya aktını imzalayıb, bununla da Avropada II dünya müharibəsi başa çatıb. Bu xəbər SSRİ ərazisində 9 may tarixində elan edildiyi üçün məhz bu tarix sosializmin məcburi sırındığı ölkələrdə faşizm üzərində qələbə günü kimi qeyd olunub. Halbuki, müharibədən dərhal sonra SSRİ-də iki qələbə günü olub, təxminən 20 il ərzində isə heç bir tədbir keçirilməyib.
İki qələbə günü
SSRİ Ali Sovetinin “9 Mayın Qələbə günü elan edilməsi haqqında” fərmanı Almaniya rəsmilərinin ordunun qeyd-şərtsiz təslim olması haqqında akta qol çəkməzdən qabaq imzalanıb. Bayram haqqında fərman gündüz, təslim aktı isə 8 may axşamı imzalanıb.
Fakt budur ki, bu, artıq aktın ikinci imzalanması olub: birincisi 7 may gecəsi Fransanın Reyms şəhərində, müttəfiq qüvvələrinin baş komandanı, ABŞ ordusu generalı Duayt Eyzenhauerin qərargahında baş tutub. Sovet tərəfini ilk mərasimdə general İvan Susloparov təmsil edib. Lakin yer və format Stalini qane etməyib və o, prosedurun təkrarlanmasını tələb edib.
Almaniya ilə müharibənin bitməsindən bir neçə dəqiqə əvvəl Karlshorstda imzalanan sənədlər Reymsdə qəbul edilən sənədlərdən fərqlənməyib - hər ikisində Almaniyanın 8 may saat 23:00-da təslim olacağı qeyd olunub. Moskva 1945-ci il 9 mayı salyutlarla qeyd edib. İlk qələbə paradı 24 iyunda qırmızı meydanda keçirilib. Aşağıdakı cəbhələrdən birləşmiş alaylar Mavzoleyin önündən keçiblər: Kareliya, Leninqrad, 1-ci Baltik, üç Belarus və dörd Ukrayna alayı, eləcə də hərbi dəniz qüvvələrinin birləşmiş alayı.
Ayrı-ayrılıqda dayanan bayraqdarlar məğlub olmuş alman qoşunlarının təxminən 200 bayrağını Mavzoleyin qarşısına atıblar. 1946-cı ildə SSRİ vətəndaşlarının artıq iki qələbə günü olub: 9 may və 3 sentyabr, İkinci dünya müharibəsinin sonunu qeyd etmək. Hər ikisi rəsmi tətil olub. Lakin sentyabr qələbə günü kimi yadda qalmayıb. Beləliklə, növbəti il yalnız 9 may rəsmi tətil olaraq qeyd olunub.
Qələbə günündən qorxan Stalin
Qələbə gününün iş günü olması qərarının verilməsinin bir neçə versiyası mövcuddur. Rəsmi olaraq - iqtisadi baxımdan, ölkənin dağıdıcı müharibədən sonra yenidən qurulması lazım olub. Odur ki, “əlavə” istirahət günlərinə ehtiyac qalmayıb.
Stalinin qələbə gününün geniş şəkildə qeyd edilməsi ideyasından niyə imtina etməsi ilə bağlı çoxsaylı nəzəriyyələr mövcuddur. Bəzi tədqiqatçılar bu qərarı liderin indi əsas qalib kimi qəbul edilən marşal Jukova qarşı qısqanclığı ilə əlaqələndirirlər. Digərləri iddia edirlər ki, Stalinin bu müharibə üçün tamamilə fərqli, hücum planları olub və buna görə də, onun fikrincə, heç bir qələbə yox idi. Hələ də digər tarixçilər Stalinin cəbhə hərbçilərindən qorxduğuna inanırlar. Müharibədən keçənlər azadlıqdan sovet total tabeçilik sisteminə qayıtmaqda çətinlik çəkirdilər. Odur ki, onlara hərbi təcrübələrini və uğurlarını unutdurmaq lazım idi.
Qələbə günü 1965-ci ildə tam hüquqlu bir bayram halına gəlib. Almaniya ilə müharibənin bitməsinin 20-ci ildönümünü qeyd etmək üçün o vaxtkı Sov.İKP MK-nın baş katibi və müharibə veteranı Leonid Brejnev 9 mayı qeyri-iş günü elan edib. Paradlar və atəşfəşanlıqlar yenidən başlayıb. İki il sonra, 1967-ci ilin may ayında Brejnev Moskvada Kreml divarları yaxınlığında naməlum əsgərin məzarının açılışında iştirak edib. Tədricən, bu bayram 7 noyabrdan (oktyabr inqilabı günü) sonra SSRİ-də ikinci ən böyük bayrama çevrilib.
Digər maraqlı nüans - 1965-ci ildə 8K713, 8K96 və 8K99 qitələrarası raketləri qırmızı meydanda paradda nümayiş etdirilib. Onların uçuş məsafəsi 40.000 kilometrə çatıb - ekvatorun uzunluğu qədər. Belə bir raket dünyanın istənilən nöqtəsinə termonüvə yükü çatdıra bilib. Paradda iştirak edən xarici qonaqlar bu silahları görən kimi həyəcanlanıblar. Nəticədə, ABŞ əvvəllər SSRİ tərəfindən təklif edilmiş kosmos müqaviləsinə qayıdıb. Yalnız həmin raketlər maket olub.
Sovet İttifaqının dağılması ilə keçmiş respublikaların bəziləri 9 mayı qeyd etmək ənənəsini qoruyub saxlayıb, digərləri (Litva, Latviya, Estoniya) isə 8 May – II dünya müharibəsi qurbanlarının anım gününü qeyd edən Qərbi Avropa ölkələrinə qoşulublar.musavat.com
