Məlum olduğu kimi, Rusiya hökuməti benzin ixracına tətbiq etdiyi qadağanı 2026-cı ilin sonunadək uzadıb. Rusiya baş nazirin müavini Aleksandr Novakın açıqlamasına görə, qərar həm benzin istehsalçılarına, həm də qeyri-istehsalçılara şamil ediləcək və Rusiyanın daxili bazarında qiymət sabitliyini təmin etməyə hesablanıb. Rəsmi Moskva bunu logistika problemləri və bəzi bölgələrdə yaranan yanacaq çatışmazlığı ilə izah etsə də, ekspertlər hesab edirlər ki, qərarın arxasında daha geniş geosiyasi və iqtisadi məqsədlər dayanır. Mütəxəssislərin fikrincə, Rusiya daxili tələbatı tam təmin etməklə yanaşı, yaxın müttəfiqlər üçün də yanacaq ehtiyatlarını qorumağa çalışır. Xüsusilə Qazaxıstanın benzin ehtiyacının müəyyən hissəsinin Rusiyadan qarşılanması ehtimalı bu siyasətin əsas istiqamətlərindən biri kimi göstərilir. Bu isə region ölkələrinin yanacaq bazarında yeni balansın formalaşmasına səbəb ola bilər.
Belə bir vəziyyətdə Azərbaycanın da adı müzakirələrdə hallanır. Rusiya bazarında ixrac məhdudiyyətlərinin davam etməsi regionda benzin və neft məhsullarının qiymətlərinə, logistika marşrutlarına, idxal-ixrac axınlarına və enerji təhlükəsizliyinə necə təsir göstərə bilər? Azərbaycanın yanacaq bazarı bu qərardan birbaşa və ya dolayısı ilə necə təsirlənə bilər? Ölkəmizin neft məhsulları ixracı üçün yeni imkanlar yarana bilərmi?
Mövzu ilə bağlı enerji məsələləri üzrə ekspert, Neft Araşdırmalar Mərkəzinin rəhbəri İlham Şaban Musavat.com-a danışıb.
Ekspert qeyd edib ki, Rusiya cari ilin mart ayından etibarən ciddi problemlərlə üzləşir:
"Belə ki, ölkənin neftayırma zavodları, eləcə də neft saxlama anbarları mütəmadi olaraq Ukrayna hərbi qüvvələrinin hücumlarına məruz qalır. Ümumiyyətlə, qeyd olunur ki, Rusiyada fəaliyyət göstərən 74 iri neftayırma zavodundan 38-i bu və ya digər formada Ukrayna dronlarının hücumuna məruz qalıb. Təbii ki, bunun nəticəsində həmin müəssisələrin istehsal gücü azalıb, onlardan bir neçəsi isə fəaliyyətini tamamilə dayandırıb. Bu da Rusiyanın daxili bazarında avtomobil yanacağının qıtlığına səbəb olub və nəticədə Rusiya hökuməti belə bir qərar qəbul edib".
İlham Şabanın fikrincə, belə bir şəraitdə Azərbaycanın mövcud vəziyyətdən iqtisadi baxımdan faydalanmaq imkanları məhduddur:
"Əgər siz Dövlət Gömrük Komitəsinin və Dövlət Statistika Komitəsinin bülletenlərinə baxsanız, görərsiniz ki, biz yanacaq idxal edən ölkələr sırasındayıq. Azərbaycan 2014-cü ildən etibarən yüksək oktanlı benzini idxal edir. Müəyyən dövrlərdə Aİ-92 markalı benzini də idxal edir. Eyni zamanda Azərbaycan aviasiya yanacağını, kerosini idxal edən ölkələr sırasındadır. Yəni biz Heydər Əliyev adına Neft Emalı Zavodunda 2015-ci ildə başlanan modernizasiya prosesini hələ də tam başa çatdıra bilməmişik. Bu baxımdan da biz neft məhsulları ilə özünü tam təmin edən ölkələrdən deyilik. Çox yaxşı olardı ki, həmin modernizasiya prosesi artıq başa çatdırılaydı. İndi Azərbaycanda emal həcmləri azalıb. Bununla bağlı Energetika Nazirliyinin məcmuələrinə, rüblük hesabatlarına baxmaq olar. Əgər həmin zavod kifayət qədər səmərəli işləsəydi, texnoloji və texniki imkanları daha geniş olsaydı, əlbəttə ki, mövcud şəraiti nəzərə alaraq bundan kifayət qədər qazanc əldə edə bilərdik. Çox təəssüf ki, əvvəllər Rusiyadan idxal etdiyimiz, hazırda isə həmin ölkənin daxili bazarında tələbat duyulan yanacağı biz indi daha yüksək qiymətə Avropanın neftayırma zavodlarından idxal etmək məcburiyyətindəyik".
Ekspert hökumət qurumlarının bu sahədə analitik hesabatlarının olmamasını da vurğulayıb:
"Çox təəssüf edirəm ki, Azərbaycanın yanacaq bazarındakı vəziyyətin təhlili ilə bağlı hökumət qurumlarının, o cümlədən Hesablama Palatasının nə bir tövsiyəsinə, nə də vəziyyətə dair hər hansı məlumatına rast gəlmişəm. Hətta zamanında yeni neftayırma zavodunun tikilməməsi səbəbindən Azərbaycanın itirdiyi mümkün maliyyə gəlirləri ilə bağlı hökumət qurumlarının nə məlumatını, nə də adi bir arayışını görmüşəm. Əvəzində nə baş verir? Neftin qiyməti 1 dollar artan kimi Azərbaycanın bütün KİV-ləri yazır ki, guya bundan Azərbaycan büdcəsinə nə qədər böyük gəlir daxil olub.
İran-ABŞ müharibəsi zamanı neftin qiymətinin 100 dolları aşması bir daha göstərdi ki, Azərbaycan KİV-lərinin hər gün dərc etdiyi məlumatlara baxmayaraq, büdcəyə neft sektorundan nə qədər əlavə gəlir daxil olması ilə bağlı nə Dövlət Vergi Xidməti, nə Maliyyə Nazirliyi, nə də hökumətin hər hansı qurumu rəsmi açıqlama verib. Biz bilmirik ki, 2025-ci ildə, eləcə də 2026-cı ilin birinci və ikinci rüblərində xam neft hansı orta qiymətə ixrac olunub. Eyni zamanda təbii qazın orta satış qiymətinin nə qədər olduğu barədə də ictimaiyyətə məlumat verilmir. Deyə bilərlər ki, bununla bağlı Dövlət Gömrük Komitəsi hər ay hesabat dərc edir. Ancaq həmin hesabatlar reallığı tam əks etdirmir. Çünki onlar ölkədən ixrac olunan real həcmləri belə tam şəkildə göstərmir".
